ADHD và kiệt sức:
vì sao xảy ra và phải làm gì

Kiệt sức không phải là điều chỉ người có ADHD mới gặp. Nhưng kiệt sức do ADHD có đặc điểm riêng, nguyên nhân riêng, và vòng lặp riêng. Với những người đã dành nhiều năm bù đắp cho ADHD chưa được chẩn đoán hoặc chưa được điều trị đầy đủ, kiệt sức thường không phải là dấu hiệu cho thấy họ làm việc quá sức ở một công việc nào đó. Nó là dấu hiệu cho thấy họ đã phải trả một khoản "thuế ẩn" cho mọi việc, mỗi ngày, trong gần suốt cuộc đời, và tài khoản cuối cùng đã cạn.

Khoản "Thuế ADHD"

Mọi thứ đều tốn nhiều công sức hơn khi quý vị có ADHD. Đây không phải là chuyện cảm nhận chủ quan. Hệ thống chức năng điều hành, vốn quản lý sự chú ý, thời gian và việc bắt đầu công việc, cần nhiều năng lượng có ý thức hơn để vận hành khi nó bị rối loạn điều hòa. Người không có ADHD thường có thể bắt đầu công việc đúng lúc họ định làm, ghi nhớ mọi thứ mà không cần công cụ hỗ trợ bên ngoài, và chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác mà không gặp nhiều trở ngại. Với người có ADHD, mỗi việc như vậy đều đòi hỏi một cách xoay xở chủ động.

Hãy thử hình dung một người có ADHD phải làm gì để hoàn thành một việc tương đối đơn giản, như viết một bản báo cáo ngắn. Họ có thể phải:

• Tự nhắc mình bắt đầu nhiều lần trước khi thực sự bắt tay vào làm
• Kiểm soát nỗi lo âu tăng dần khi hạn chót đến gần
• Chủ động dẹp hết những thứ gây xao nhãng, vì họ không có khả năng tập trung một cách tự nhiên
• Bắt đầu lại nhiều lần sau mỗi lần bị gián đoạn, vì việc quay lại công việc sau khi xao nhãng khó khăn hơn với bộ não ADHD
• Vượt qua một giai đoạn "đứng hình" lúc bắt đầu, chờ cảm giác cấp bách xuất hiện
• Dùng thêm caffeine, âm nhạc, hoặc các kích thích khác để giữ mình tỉnh táo trong lúc làm việc

Cuối cùng bản báo cáo cũng xong. Nhưng người đồng nghiệp ngồi phòng bên, người chỉ cần ngồi xuống và viết xong cùng bản báo cáo đó trong một giờ tập trung, chỉ tiêu tốn một phần nhỏ năng lượng trí óc và cảm xúc. Qua một tuần, một năm, cả một sự nghiệp, khoảng cách này tích tụ dần. Đó chính là khoản thuế ADHD.

Vì Sao Kiệt Sức Do ADHD Xảy Ra

Kiệt sức do ADHD thường xuất hiện ở giao điểm của hai yếu tố: bù đắp kéo dài và chỗ dựa suy giảm.

Bù đắp kéo dài nghĩa là người đó đã kiểm soát các triệu chứng ADHD của mình bằng nỗ lực thuần túy trong một thời gian dài, thường mà không nhận ra mình đang làm vậy. Các chiến lược ứng phó này rất tốn sức ngay cả khi chúng hiệu quả. Theo thời gian, nguồn dự trữ cho nỗ lực bền bỉ đó cạn dần.

Chỗ dựa suy giảm nghĩa là có điều gì đó đã thay đổi. Một cấu trúc bên ngoài đáng tin cậy biến mất. Một người quản lý biết hỗ trợ rời đi và được thay bằng người điều hành các cuộc họp hỗn loạn. Người đó có con và mất đi những buổi tối tự do vốn dùng để hoàn thành nốt công việc. Họ chuyển sang làm việc từ xa và mất đi những tín hiệu môi trường từng giúp điều tiết nhịp ngày của mình. Hoặc đơn giản là họ lớn tuổi hơn, và sức chịu đựng của cơ thể với căng thẳng mãn tính và thiếu ngủ giảm xuống.

Khi khả năng bù đắp chạm trần đúng lúc chỗ dựa giảm đi, kết quả có thể giống như một sự sụp đổ đột ngột, dù thực ra nó đã âm ỉ từ rất lâu.

Kiệt Sức Do ADHD Trông Như Thế Nào

Kiệt sức do ADHD có thể khó phân biệt với trầm cảm vì biểu hiện của hai tình trạng này chồng lấp đáng kể. Các đặc điểm thường gặp gồm:

• Hoàn toàn không thể làm những việc trước đây vẫn làm được, kể cả việc nhỏ
• Cảm xúc tê liệt hoặc cảm xúc tràn ngập, gần như không có trạng thái ở giữa
• Rút lui khỏi các hoạt động xã hội, kể cả những hoạt động bình thường vẫn thấy vui
• Mệt mỏi sâu sắc mà nghỉ ngơi không cải thiện
• Nhạy cảm hơn với các kích thích giác quan: tiếng ồn, ánh sáng, đám đông
• Không thể ra quyết định hay hành động theo dự định
• Cảm giác không còn gì để cho đi nữa

Điểm phân biệt then chốt với trầm cảm đơn thuần là kiệt sức do ADHD thường gắn trực tiếp hơn với một giai đoạn quá tải cụ thể và có thể thuyên giảm nhanh hơn khi được nghỉ ngơi và giảm bớt áp lực, so với trầm cảm lâm sàng. Tuy nhiên, hai tình trạng này thường xuyên tồn tại song song, và kiệt sức do ADHD kéo dài có thể phát triển thành một giai đoạn trầm cảm thực sự. Đánh giá tâm thần là bước phù hợp khi các triệu chứng đáng kể và dai dẳng.

Lớp "Đeo Mặt Nạ"

Một trong những khía cạnh mệt mỏi nhất của ADHD, và cũng là yếu tố góp phần lớn vào kiệt sức, là việc "đeo mặt nạ" (masking). Đeo mặt nạ là quá trình chủ động thể hiện mình có tổ chức, chú tâm và kiểm soát mọi thứ tốt hơn so với những gì quý vị thực sự cảm thấy bên trong. Nó xuất phát từ động lực xã hội: hầu hết người có ADHD đã học được, qua trải nghiệm, rằng người khác phản ứng tiêu cực với những biểu hiện ADHD lộ ra ngoài, và họ đã thích nghi.

Đeo mặt nạ có cái giá thật sự. Duy trì vẻ ngoài chỉn chu trong khi bên trong phải vật lộn với những trở ngại đáng kể của ADHD là điều rất hao tổn trí óc và cảm xúc. Nhiều người mô tả cảm giác về đến nhà sau giờ làm mà không còn chút sức lực nào, vì họ đã dốc hết mọi thứ để giữ chiếc mặt nạ.

Những người đeo mặt nạ kỹ cũng có nguy cơ cao hơn bị người khác không nhận ra tình trạng kiệt sức của mình, vì nhìn từ bên ngoài họ có vẻ vẫn hoạt động bình thường, cho đến khi không còn như vậy nữa.

Hồi Phục Và Điều Trị

Hồi phục từ kiệt sức do ADHD đòi hỏi hai điều thường có cảm giác như không thể với tới khi đang kiệt sức: nghỉ ngơi và giảm bớt áp lực. Đây không phải là lười biếng. Đó là phản ứng phù hợp cho một hệ thần kinh đã chạy quá tải trong thời gian dài.

Đồng thời, xử lý ADHD gốc rễ mới là điều ngăn vòng lặp này tái diễn. Nếu kiệt sức xảy ra vì việc bù đắp cho ADHD là không thể duy trì mãi, thì giải pháp là ngừng dựa vào việc bù đắp đơn thuần. Điều đó có nghĩa là được đánh giá và điều trị đúng cách.

Với nhiều người, thuốc điều trị ADHD hiệu quả giúp giảm đáng kể gánh nặng trí óc của các hoạt động hằng ngày. Những việc từng đòi hỏi đủ kiểu xoay xở phức tạp giờ có thể được tiếp cận trực tiếp hơn. Nguồn năng lượng từng đổ vào việc bù đắp trở nên sẵn có cho những điều khác. Hồi phục từ kiệt sức trở nên khả thi vì nguồn hao tổn gốc rễ cuối cùng đã được xử lý.

Nếu quý vị nhận ra chính mình trong những gì vừa đọc, dù quý vị đã có chẩn đoán hay chỉ luôn nghi ngờ mình có thể có ADHD, một buổi đánh giá tâm thần là bước đi hợp lý và phù hợp. Quý vị không cần giấy giới thiệu, và có thể thực hiện qua telehealth từ bất kỳ đâu tại Virginia.

Tháng đầu của quá trình hồi phục

Chỉ nghỉ ngơi hiếm khi có hiệu quả với người có ADHD, vì một ngày trống không có cấu trúc tạo ra tội lỗi thay vì hồi phục. Một tháng đầu khả thi trông như thế này:

• Tuần 1: bớt đi. Hủy hoặc hoãn mọi việc có thể chờ. Giữ giấc ngủ, bữa ăn và một lần đi bộ ngắn. Không cần gì khác.
• Tuần 2: gọi tên khoản thuế. Liệt kê những việc tiêu tốn nhiều công sức ngầm nhất. Chính những việc này, không phải các thất bại nhìn thấy, đã làm quý vị kiệt sức.
• Tuần 3: giao lại hoặc tự động hóa. Thanh toán tự động, lịch chung, đơn đi chợ cố định, một hệ thống nhắc thay cho năm. Mỗi thứ là một lần giảm tải vĩnh viễn.
• Tuần 4: đặt lịch đánh giá. Nếu ADHD chưa từng được đánh giá chính thức hoặc điều trị hiện tại không giữ được, đây là bước ngăn lần sụp đổ tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Kiệt sức do ADHD khác kiệt sức thông thường thế nào?

Kiệt sức thông thường gắn với một môi trường, thường là công việc, và cải thiện khi môi trường đó thay đổi. Kiệt sức do ADHD đến từ công sức ngầm để quản lý sự chú ý, thời gian và việc bắt đầu nhiệm vụ trong mọi môi trường cùng lúc, nên đổi việc hiếm khi đủ. Điều trị ADHD mới là điều giảm gánh nặng.

Kiệt sức do ADHD có phải là trầm cảm không?

Không, nhưng hai tình trạng chồng lấn và có thể cùng tồn tại. Kiệt sức do ADHD theo sau một giai đoạn quá tải và thường nhẹ dần trong vài tuần khi áp lực giảm. Trầm cảm kéo dài bất kể khối lượng việc và thường kèm vô vọng, tội lỗi và thay đổi ăn uống. Đánh giá tâm thần giúp phân biệt, vì kiệt sức không được xử lý có thể chuyển thành một đợt trầm cảm.

Thuốc ADHD có giúp kiệt sức không?

Có, một cách gián tiếp. Thuốc không điều trị sự mệt mỏi, nhưng hạ công sức hằng ngày đã gây ra nó, nên việc hồi phục trở nên khả thi và ít tái phát hơn. Nghỉ ngơi và giảm đòi hỏi vẫn cần thiết trong ngắn hạn.

Kiệt sức do ADHD kéo dài bao lâu?

Khi đòi hỏi thật sự giảm, đa số cảm thấy khá hơn rõ trong bốn đến tám tuần. Nếu gánh nặng nền không đổi, nó thường tái diễn. Triệu chứng kéo dài quá hai tháng, hoặc bất kỳ ý nghĩ tự làm hại nào, cần được đánh giá.

Xem thêm: Điều trị ADHD trên toàn Virginia · ADHD chức năng cao ở người đi làm · Kiệt sức ở người thành đạt (không có ADHD) · ADHD và rối loạn điều hòa cảm xúc · Cách chúng tôi điều trị kiệt sức