ADHD và rối loạn điều hòa cảm xúc.
Vì sao cảm xúc của quý vị mãnh liệt đến vậy.

Khi hình dung về ADHD, phần lớn mọi người nghĩ đến một người không thể ngồi yên, hay làm mất đồ và quên các cuộc hẹn. Điều không xuất hiện trong mô tả tiêu chuẩn, nhưng lại hiện diện trong gần như mọi cuộc trao đổi lâm sàng, là khía cạnh cảm xúc: cơn bực bội dữ dội bất chợt khi có chuyện không như ý, cảm giác suy sụp khi bị phê bình, sự hào hứng lấn át hoàn toàn mọi thứ khác, và khó khăn trong việc lắng dịu lại một khi cảm xúc đã bùng lên.

Rối loạn điều hòa cảm xúc không phải là một tình trạng riêng biệt tình cờ xuất hiện cùng ADHD. Nó là một đặc điểm cốt lõi của ADHD, và nghiên cứu hiện nay cho thấy nó có thể ảnh hưởng đến chất lượng sống nhiều hơn cả các triệu chứng kinh điển về chú ý và tăng động.

Rối Loạn Điều Hòa Cảm Xúc Là Gì?

Rối loạn điều hòa cảm xúc nghĩa là khó điều chỉnh phản ứng cảm xúc sao cho tương xứng với tình huống. Nó không có nghĩa là quý vị có nhiều cảm xúc hơn người khác, hay yếu đuối về mặt cảm xúc. Nó có nghĩa là khả năng của não trong việc điều tiết, làm chậm lại và đặt phản ứng cảm xúc vào đúng bối cảnh bị suy giảm: cảm xúc ập đến với lực mạnh hơn, khó dừng lại trước khi hành động theo nó hơn, và cần nhiều thời gian hơn để hồi phục.

Các kiểu thường gặp ở người lớn có ADHD gồm:

• Bực bội leo thang nhanh hơn và dữ dội hơn mức tình huống đáng có
• Sự phấn khích hoặc hào hứng tạm thời lấn át mọi ưu tiên khác
• Khó bình tĩnh lại sau khi buồn bực, ngay cả khi bản thân biết phản ứng đó là quá mức
• Tâm trạng thay đổi đột ngột khiến người xung quanh khó hiểu ("năm phút trước quý vị còn vui vẻ mà")
• Phản ứng cảm xúc dữ dội trước cảm nhận bị phê bình, bị thất vọng, hoặc thất bại
• Cảm giác buồn chán gần như đau đớn về thể chất, chứ không chỉ là hơi thiếu hứng thú

Vì Sao ADHD Gây Ra Điều Này?

ADHD là một rối loạn về chức năng điều hành, tập hợp các kỹ năng tâm trí do vỏ não trước trán đảm nhiệm chính. Chức năng điều hành bao gồm điều chỉnh sự chú ý, trí nhớ làm việc, kiểm soát xung động, lập kế hoạch, và tự điều hòa cảm xúc. Đây không phải là những hệ thống tách rời; chúng gắn kết chặt chẽ với nhau.

Chính những mạch vỏ não trước trán giúp quý vị dừng lại trước khi hành động theo một xung động cũng là những mạch giúp quý vị dừng lại trước khi hành động theo một cảm xúc. Khi các mạch này hoạt động yếu (như trong ADHD), cả kiểm soát xung động lẫn kiểm soát cảm xúc đều bị ảnh hưởng. Bộ não cảm xúc (bao gồm hạch hạnh nhân) phản ứng dữ dội, trong khi "phanh" điều tiết vốn có nhiệm vụ làm chậm hoặc điều chỉnh phản ứng đó lại chậm hơn và yếu hơn.

Nói đơn giản: ADHD không khiến quý vị có nhiều cảm xúc hơn, nó khiến quý vị khó "tạm hoãn" cảm xúc hơn.

Chứng Khó Chịu Do Nhạy Cảm Với Sự Từ Chối (RSD)

Một trong những biểu hiện được nhắc đến nhiều nhất của rối loạn điều hòa cảm xúc trong ADHD là chứng khó chịu do nhạy cảm với sự từ chối, thường gọi tắt là RSD. Bác sĩ William Dodson, người đã viết nhiều về chủ đề này, mô tả nó là nỗi đau cảm xúc dữ dội được kích hoạt bởi cảm nhận rằng mình bị từ chối, bị phê bình, hoặc không đáp ứng được kỳ vọng của bản thân hay người khác.

Từ khóa ở đây là "cảm nhận". RSD không đòi hỏi phải có sự từ chối thật sự. Một giọng văn hơi phê phán trong email, một người bạn có vẻ ít nói hơn thường lệ, một dự án không suôn sẻ như mong đợi: bất kỳ điều nào trong số này cũng có thể kích hoạt một phản ứng trông có vẻ quá mức với người ngoài, nhưng hoàn toàn có thật với người đang trải qua nó.

Người có RSD thường mô tả nỗi đau cảm xúc này là:

• Đột ngột và choáng ngợp, như bị giáng một đòn
• Mang tính thể chất: cảm giác thắt nghẹt ở ngực, cảm giác nôn nao khó chịu
• Ngắn về thời gian (thường là vài phút đến vài giờ thay vì nhiều ngày) nhưng cực kỳ dữ dội khi đang diễn ra
• Theo sau là cảm giác xấu hổ về chính phản ứng đó

RSD có thể gây hậu quả đáng kể: né tránh những tình huống có khả năng thất bại hoặc bị từ chối (nộp đơn xin việc, mối quan hệ mới, công việc sáng tạo), khó tiếp nhận bất kỳ phản hồi nào kể cả khi mang tính xây dựng, và kiệt sức vì gánh nặng tích tụ của việc luôn phải cảnh giác về cảm xúc.

Đây Là ADHD, Rối Loạn Lưỡng Cực, Hay Rối Loạn Nhân Cách Ranh Giới?

Rối loạn điều hòa cảm xúc không phải là đặc điểm riêng của ADHD, và đó là một lý do khiến ADHD có thể bị chẩn đoán nhầm, hoặc khiến người có ADHD nhận thêm những chẩn đoán không thật sự phù hợp.

Những điểm phân biệt then chốt:

• Rối loạn lưỡng cực có các giai đoạn khí sắc kéo dài (nhiều ngày đến nhiều tuần) của hưng cảm hoặc trầm cảm. Thay đổi tâm trạng liên quan đến ADHD thường ngắn hơn nhiều, từ vài phút đến vài giờ, và gắn với những yếu tố kích hoạt cụ thể thay vì xuất hiện không rõ lý do.
• Rối loạn nhân cách ranh giới (BPD) có sự bất ổn kéo dài về bản sắc, các mối quan hệ và hình ảnh bản thân, đi cùng rối loạn điều hòa cảm xúc. Có sự chồng lấp đáng kể với ADHD và RSD, và hai tình trạng này thật sự có thể cùng tồn tại. Một đánh giá kỹ lưỡng bởi người điều trị hiểu rõ cả hai là thiết yếu để chẩn đoán chính xác.
• Rối loạn điều hòa cảm xúc liên quan đến ADHD thường gắn với thiếu hụt về chú ý và kiểm soát xung động, hiện diện từ thời thơ ấu, và đi kèm các triệu chứng ADHD kinh điển khác (bừa bộn thiếu tổ chức, hay quên, khó duy trì sự tập trung).

Điều Gì Giúp Ích?

Thuốc Điều Trị ADHD

Các thuốc kích thích (nhóm amphetamine và methylphenidate) điều trị triệu chứng cốt lõi của ADHD cũng cải thiện rối loạn điều hòa cảm xúc ở nhiều bệnh nhân, không phải vì chúng là thuốc ổn định khí sắc, mà vì việc củng cố chức năng điều hành của vỏ não trước trán giúp não điều tiết phản ứng cảm xúc tốt hơn. Nhiều người lớn có ADHD mô tả đời sống cảm xúc của họ trở nên dễ kiểm soát hơn sau khi bắt đầu dùng thuốc, dù ban đầu họ chỉ đi khám vì vấn đề tập trung.

Các lựa chọn không kích thích, đặc biệt là guanfacine và clonidine, tác động lên một hệ thống khác (thụ thể alpha-2 adrenergic) và đã được chứng minh có lợi ích riêng đối với tính phản ứng cảm xúc trong ADHD, đôi khi được dùng kết hợp cùng thuốc kích thích vì lý do này.

Trị Liệu Tâm Lý

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) được điều chỉnh cho ADHD, và các kỹ năng của liệu pháp hành vi biện chứng (DBT), có thể giúp người lớn xây dựng chiến lược để nhận ra cảm xúc đang leo thang sớm hơn, tạo khoảng dừng trước khi phản ứng, và hồi phục nhanh hơn sau những cơn cảm xúc dữ dội. Trị liệu không sửa được nền tảng thần kinh, nhưng nó xây dựng những kỹ năng giúp quản lý ảnh hưởng của nó.

Hiểu Được Khuôn Mẫu Của Mình

Với nhiều người lớn, chỉ riêng việc có một cái tên cho những gì mình đã trải qua, biết rằng đây là một đặc điểm được công nhận của ADHD chứ không phải khiếm khuyết tính cách, đã rất ý nghĩa. Nhiều năm bị nói là "quá nhạy cảm", "làm quá lên", hay "trẻ con" để lại vết hằn. Hiểu được cơ chế sẽ thay đổi cách quý vị nhìn nhận nó.

Theo dõi mô hình trong hai tuần

Trước một buổi đánh giá hoặc đổi thuốc, hai tuần ghi chú đơn giản tạo khác biệt giữa "tôi phản ứng quá mức" và một mô hình mà người kê đơn có thể xử lý. Với mỗi cơn dâng, ghi lại:

• Yếu tố kích hoạt: điều gì xảy ra trong ba mươi giây trước đó (một giọng nói, một sự chậm trễ, một lỗi, sự buồn chán).
• Đỉnh và hồi phục: mạnh bao nhiêu, 0 đến 10, và bao nhiêu phút để trở lại bình thường.
• Thời điểm: giờ trong ngày, số giờ kể từ khi uống thuốc, số giờ ngủ đêm trước.
• Cái giá: cơn dâng khiến quý vị làm hoặc nói gì, nếu có.

Các cơn dâng dồn vào cuối chiều thường chỉ về thuốc hết tác dụng. Cơn dâng sau những đêm ngắn chỉ về giấc ngủ. Cơn dâng kéo dài nhiều ngày thay vì nhiều giờ chỉ ra ngoài ADHD, về phía rối loạn khí sắc, và đó chính là điều buổi đánh giá cần biết.

Câu hỏi thường gặp

Rối loạn điều hòa cảm xúc có phải triệu chứng chính thức của ADHD không?

Nó không nằm trong mười tám triệu chứng của DSM-5, nhưng xuất hiện trong hầu hết các mô tả nghiên cứu về ADHD ở người lớn và là một trong những đặc điểm bệnh nhân cho là gây xáo trộn nhất. Các nhà lâm sàng xem nó là một phần của tình trạng này.

Thuốc ADHD giúp cảm xúc hay chỉ giúp tập trung?

Với nhiều người lớn, thuốc kích thích và các thuốc không kích thích guanfacine, clonidine làm giảm tốc độ và cường độ phản ứng cảm xúc, vì chúng củng cố khả năng kiểm soát của vỏ não trước trán điều hòa cả sự chú ý và cảm xúc. Những dao động khí sắc hoàn toàn không đáp ứng cần được xem lại về trầm cảm, lo âu hoặc rối loạn lưỡng cực.

Làm sao biết đây là ADHD chứ không phải rối loạn lưỡng cực?

Thời lượng là manh mối chính. Dao động khí sắc do ADHD kéo dài vài phút đến vài giờ và đi sau một yếu tố kích hoạt. Các đợt khí sắc lưỡng cực kéo dài nhiều ngày đến nhiều tuần, thường đến không cần kích hoạt, và kèm thay đổi nhu cầu ngủ và năng lượng. Hai tình trạng có thể cùng tồn tại, nên một buổi đánh giá đầy đủ bao gồm cả hai.

Kỹ năng nào học nhanh nhất cho khoảnh khắc cơn dâng ập đến?

Trì hoãn. Quyết định trước rằng không nói hay gửi gì trong hai mươi phút sau một cơn dâng. Với đa số, cảm xúc lên đỉnh và hạ xuống trong khoảng đó. Trang tám kỹ năng liên kết bên dưới hướng dẫn từng bước kỹ thuật này và các kỹ thuật khác.

Xem thêm: Điều trị ADHD trên toàn Virginia · Tám kỹ năng cho khoảnh khắc cảm xúc ập đến · Nhạy cảm với sự từ chối, chuyên sâu · Lưỡng cực II và rối loạn nhân cách ranh giới · Kiệt sức do ADHD