Abilify (Aripiprazole).
Thuốc làm gì, tác dụng phụ ra sao, và cần kỳ vọng điều gì.
Aripiprazole (Abilify) là một thuốc chống loạn thần thế hệ mới, đã trở thành một trong những thuốc tâm thần được kê đơn nhiều nhất tại Hoa Kỳ, chủ yếu không phải cho tâm thần phân liệt, mà là thuốc thêm vào để điều trị trầm cảm khi riêng thuốc chống trầm cảm chưa mang lại đủ cải thiện. Hiểu rõ thuốc khác biệt thế nào so với các thuốc chống loạn thần đời cũ, akathisia là gì, và cần kỳ vọng điều gì sẽ giúp bạn quyết định sáng suốt hơn về việc thuốc có phù hợp với hoàn cảnh của mình hay không.
Bài viết này chỉ mang tính thông tin và không thay thế cuộc trao đổi với người kê đơn cho bạn. Các quyết định về thuốc luôn cần được đưa ra cùng một nhân viên y tế có giấy phép, người nắm rõ toàn bộ bệnh sử của bạn.
Abilify Là Thuốc Gì?
Aripiprazole được xếp vào nhóm thuốc chống loạn thần thế hệ thứ ba hay còn gọi là nhóm "không điển hình", dù cơ chế của thuốc khác biệt đáng kể ngay cả so với các thuốc không điển hình khác. Thay vì chỉ đơn thuần chẹn thụ thể dopamine (như các thuốc chống loạn thần đời cũ), aripiprazole là chất chủ vận một phần trên thụ thể dopamine D2. Thuốc hoạt động như một chất ổn định về mặt chức năng: thuốc chẹn hoạt động dopamine khi dopamine dư thừa, nhưng lại kích hoạt các đường dẫn truyền dopamine khi hoạt động quá thấp. Đây là lý do thuốc thường có tính kích thích nhiều hơn và ít gây buồn ngủ hơn hầu hết các thuốc chống loạn thần khác.
Các chỉ định được FDA chấp thuận bao gồm:
- Tâm thần phân liệt (người lớn và thanh thiếu niên từ 13 tuổi trở lên)
- Rối loạn lưỡng cực I (giai đoạn hưng cảm và hỗn hợp; điều trị duy trì)
- Rối loạn trầm cảm chủ yếu: như liệu pháp bổ trợ (thêm vào) khi riêng thuốc chống trầm cảm chưa đủ
- Tình trạng cáu gắt đi kèm rối loạn tự kỷ
- Rối loạn Tourette
Cảnh Báo Đóng Khung Của FDA
Tăng nguy cơ tử vong ở người cao tuổi bị loạn thần do sa sút trí tuệ. Người cao tuổi bị loạn thần do sa sút trí tuệ khi dùng thuốc chống loạn thần có nguy cơ tử vong cao hơn. Trong các nghiên cứu có đối chứng giả dược trên nhóm này, tỷ lệ biến cố mạch máu não cũng cao hơn, gồm đột quỵ và cơn thiếu máu não thoáng qua, một số trường hợp gây tử vong. Abilify không được chấp thuận để điều trị loạn thần do sa sút trí tuệ.
Ý nghĩ và hành vi tự tử. Thuốc chống trầm cảm làm tăng nguy cơ có ý nghĩ và hành vi tự tử ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi trong các nghiên cứu ngắn hạn. Vì Abilify thường được dùng kèm thuốc chống trầm cảm, cảnh báo này cũng áp dụng ở đây. Bất kỳ ai bắt đầu điều trị đều cần được theo dõi sát về tình trạng xấu đi, kích động hoặc ý nghĩ tự tử mới xuất hiện, đặc biệt trong những tháng đầu và mỗi khi thay đổi liều. Abilify không được chấp thuận điều trị trầm cảm cho người dưới 18 tuổi.
Các Cảnh Báo Khác Của FDA
Thôi thúc mang tính cưỡng chế. FDA đã cảnh báo rằng aripiprazole có thể gây ra những thôi thúc mãnh liệt, khó kiểm soát: cờ bạc, mua sắm, ăn vô độ, hoặc hành vi tình dục cưỡng chế. Những thôi thúc này thường chấm dứt khi giảm liều hoặc ngưng thuốc. Nhiều người bệnh không liên hệ hành vi đó với thuốc, nên cần được nói rõ.
Hội chứng ác tính do thuốc an thần kinh (NMS). Một phản ứng hiếm gặp nhưng đe dọa tính mạng với thuốc chống loạn thần, biểu hiện sốt cao, cứng cơ, lú lẫn, huyết áp và nhịp tim không ổn định. Đây là cấp cứu y khoa. Hãy đến cơ sở cấp cứu ngay nếu xuất hiện các triệu chứng này.
Abilify Dùng Như Thuốc Bổ Trợ Cho Thuốc Chống Trầm Cảm
Lý do phổ biến nhất khiến người lớn khám tâm thần tổng quát gặp Abilify là dùng thuốc như một chiến lược tăng cường hiệu quả cho trầm cảm. Khi một bệnh nhân đã dùng thuốc chống trầm cảm ở liều hợp lý trong khoảng thời gian đủ dài mà chỉ đáp ứng một phần, tức là cải thiện ở một số mặt nhưng vẫn còn triệu chứng tồn dư dai dẳng, thì việc thêm một liều thấp aripiprazole (thường là 2 đến 5 mg, thấp hơn nhiều so với liều dùng cho tâm thần phân liệt) có thể mang lại lợi ích đáng kể thêm vào.
Điều này được chứng minh vững chắc bằng bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng. Cơ chế được cho là liên quan đến việc tăng cường dopamine ở vỏ não trước trán (điều mà SSRI không tác động trực tiếp) và điều hòa hoạt động của thụ thể serotonin.
Tác Dụng Phụ
- Akathisia: tác dụng phụ quan trọng nhất cần biết. Akathisia là cảm giác bồn chồn từ bên trong hoặc thôi thúc phải cử động, có thể gây khó chịu cực độ. Biểu hiện có thể là không thể ngồi yên, đi tới đi lui, hoặc một cảm giác kích động khó diễn tả thành lời. Tác dụng phụ này phụ thuộc vào liều và thường gặp hơn ở liều cao. Ở các liều thấp dùng để tăng cường điều trị trầm cảm, tình trạng này ít gặp hơn nhưng vẫn có thể xảy ra. Nếu bạn gặp phải, hãy báo cho người kê đơn: giảm liều hoặc chuyển sang một thuốc khác có thể xử lý được.
- Buồn nôn: thường gặp ở giai đoạn đầu
- Đau đầu
- Mất ngủ: thường gặp hơn buồn ngủ, do thuốc có đặc tính kích thích
- Chóng mặt
- Tăng cân: mức độ trung bình; ít hơn olanzapine (Zyprexa) hay quetiapine (Seroquel) nhưng vẫn xảy ra ở nhiều bệnh nhân. Khuyến cáo theo dõi chuyển hóa (cân nặng, mỡ máu, đường huyết) khi dùng thuốc lâu dài.
Về akathisia: Một số bệnh nhân ngưng Abilify vì cảm giác này mà không nhận ra đó là gì hoặc không biết rằng nó có thể xử lý được. Nếu bạn thấy một cảm giác bồn chồn bất thường từ bên trong ngay sau khi bắt đầu hoặc sau khi tăng liều Abilify, hãy gọi tên nó ra với người kê đơn. Đây là một tác dụng phụ đã được ghi nhận và điều trị được, không phải dấu hiệu cho thấy bạn đang nặng lên.
Những Điều Cần Cân Nhắc Khi Dùng Lâu Dài
Khi dùng bất kỳ thuốc chống loạn thần nào lâu dài, đều có nguy cơ loạn động muộn (tardive dyskinesia, TD), tức là các cử động lặp đi lặp lại không tự chủ, thường ở vùng mặt, môi hoặc lưỡi. Nguy cơ này với aripiprazole thấp hơn so với các thuốc chống loạn thần đời cũ, nhưng không phải bằng không. Khuyến cáo theo dõi định kỳ các dấu hiệu sớm của TD trong suốt quá trình điều trị.
Các ảnh hưởng chuyển hóa (cân nặng, đường huyết, cholesterol) cần được theo dõi bằng xét nghiệm trong quá trình điều trị lâu dài, đặc biệt là ở liều cao.
Abilify Phù Hợp Với Ai?
- Bệnh nhân trầm cảm mới được điều trị một phần, chưa đạt lui bệnh hoàn toàn khi chỉ dùng thuốc chống trầm cảm
- Rối loạn lưỡng cực có đặc điểm trầm cảm hoặc hỗn hợp
- Bệnh nhân cần một thuốc chống loạn thần ít gây buồn ngủ hơn quetiapine hay olanzapine
- Bệnh nhân mà việc tăng cân do các thuốc tăng cường khác (quetiapine, mirtazapine) là mối lo ngại đáng kể
Xem thêm
Thuốc chống trầm cảm chưa hiệu quả trọn vẹn? Vẫn còn lựa chọn.
Alice Tran, PMHNP-BC, thực hiện quản lý thuốc cho trầm cảm và rối loạn lưỡng cực qua telehealth cũng như khám trực tiếp trên toàn Virginia. Đáp ứng một phần không đồng nghĩa với điều trị thất bại: vẫn có những bước tiếp theo đã được chứng minh.
Đặt lịch tư vấn Tìm hiểu về điều trị rối loạn lưỡng cực →Nguồn tham khảo
- U.S. Food and Drug Administration: Abilify (aripiprazole) prescribing information. www.accessdata.fda.gov
- U.S. National Library of Medicine, MedlinePlus: Drug Information. medlineplus.gov
- American Psychiatric Association: Practice Guidelines. www.psychiatry.org
- American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th ed., Text Revision (DSM-5-TR), 2022.
Tuyên bố miễn trừ y khoa
Thông tin trong bài viết này chỉ nhằm mục đích giáo dục và không phải là lời khuyên y khoa. Chỉ chuyên gia có giấy phép mới có thể chẩn đoán và điều trị chính xác các tình trạng tâm thần.
Anh Tran (Alice), PMHNP-BC, FNP-BC
Thạc Sĩ Điều Dưỡng Chuyên Khoa Gia Đình & Tâm Thần
Alice là điều dưỡng chuyên khoa với chứng nhận kép PMHNP và FNP tại Virginia, được đào tạo dưới bác sĩ tâm thần Errol Segall, MD (hơn 50 năm kinh nghiệm). Cô điều trị ADHD, lo âu, trầm cảm và nhiều tình trạng khác, trực tiếp tại Fairfax và qua telehealth trên toàn Virginia, bằng tiếng Anh và tiếng Việt. Cô sáng lập Alice Tran Psychiatric Care tại Fairfax, nơi phòng khám tiếp nhận người lớn trực tiếp và qua video trên toàn Virginia. Tìm hiểu thêm →