Cơn lo âu và cơn hoảng loạn
khác nhau thế nào, và điều đó có quan trọng không?

Có lẽ bạn đã nghe hai cụm từ này được dùng lẫn lộn với nhau: "cơn lo âu" (anxiety attack) và "cơn hoảng loạn" (panic attack). Có thể bạn cũng từng dùng một hoặc cả hai để mô tả trải nghiệm của chính mình. Nhưng nếu bạn từng tìm kiếm "cơn lo âu khác cơn hoảng loạn thế nào" với hy vọng có câu trả lời rõ ràng, nhiều khả năng bạn đã rời đi với sự bối rối còn lớn hơn.

Sự thật là thế này: một trong hai cụm từ trên là chẩn đoán y khoa chính thức. Cụm còn lại thì không. Và hiểu được sự khác biệt này có thể giúp bạn trao đổi với bác sĩ rõ ràng hơn, nhận đúng phương pháp điều trị, và ngừng tự làm mình sợ hãi vì một cái tên gọi sai.

Cơn Hoảng Loạn Là Một Hiện Tượng Y Khoa Được Định Nghĩa Rõ Ràng

Cơn hoảng loạn có định nghĩa lâm sàng chính xác trong Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-5), tài liệu tham chiếu được các chuyên gia sức khỏe tâm thần trên toàn thế giới sử dụng. Đó là một đợt sợ hãi hoặc khó chịu dữ dội trào lên đột ngột và đạt đỉnh trong vòng vài phút. Để được tính là cơn hoảng loạn, phải có ít nhất 4 trong 13 triệu chứng cụ thể xuất hiện trong cơn.

Các triệu chứng đó bao gồm:

• Tim đập thình thịch hoặc đập nhanh
• Đổ mồ hôi
• Run rẩy hoặc run tay chân
• Hụt hơi hoặc cảm giác nghẹt thở
• Cảm giác như bị bóp nghẹn ở cổ
• Đau hoặc tức ngực
• Buồn nôn hoặc khó chịu ở bụng
• Chóng mặt, loạng choạng, hoặc cảm giác sắp ngất
• Ớn lạnh hoặc nóng bừng
• Tê hoặc châm chích
• Cảm giác tách rời khỏi bản thân hoặc khỏi thực tại
• Sợ mất kiểm soát hoặc "phát điên"
• Sợ chết

Đặc điểm then chốt là tốc độ và cường độ. Cơn hoảng loạn ập đến rất nhanh (thường chỉ trong vài giây), đạt đỉnh trong vòng vài phút, và dữ dội đến mức nhiều người thực sự tin rằng mình đang bị nhồi máu cơ tim, đang ngạt thở, hoặc sắp chết. Đây không phải là nói quá. Các phòng cấp cứu gặp tình huống này liên tục.

Cơn hoảng loạn có thể "được dự đoán trước" (bị kích hoạt bởi một điều cụ thể, như một nỗi ám ảnh sợ) hoặc "không dự đoán được" (dường như đến từ hư không, đôi khi ngay cả trong giấc ngủ). Khi một người có các cơn hoảng loạn không dự đoán được lặp đi lặp lại và lo lắng ít nhất một tháng về việc sẽ có thêm cơn khác, điều đó đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn hoảng sợ.

"Cơn Lo Âu" Không Phải Là Thuật Ngữ Y Khoa

Đây là điều khiến hầu hết mọi người ngạc nhiên: "cơn lo âu" (anxiety attack) không xuất hiện ở bất kỳ đâu trong DSM-5 hay bất kỳ cẩm nang chẩn đoán lâm sàng nào. Đó là cách gọi dân dã mà mọi người dùng để mô tả nhiều trải nghiệm khác nhau, từ một giai đoạn lo lắng dữ dội cho đến một cơn hoảng loạn thực thụ.

Điều đó không có nghĩa là trải nghiệm ấy không có thật. Khi ai đó nói "tôi vừa lên cơn lo âu", họ thường đang mô tả một giai đoạn lo âu leo thang kèm các triệu chứng thể chất như tức ngực, tim đập nhanh, căng cơ, bồn chồn, hoặc khó thở. Nhưng khác với cơn hoảng loạn, sự tích tụ này thường diễn ra từ từ chứ không đột ngột, và thường gắn với một nỗi lo hay yếu tố gây căng thẳng cụ thể.

Cảm Giác Khác Nhau Ra Sao

Hãy hình dung thế này. Lo âu giống một con sóng dâng lên từ từ. Bạn có thể cảm thấy nó lớn dần qua nhiều phút hoặc nhiều giờ khi bạn nghĩ đi nghĩ lại về một hạn chót, một vấn đề sức khỏe, hay một mâu thuẫn. Các triệu chứng thể chất là có thật (cơ bắp căng cứng, bụng dạ khó chịu, suy nghĩ dồn dập), nhưng chúng thường âm ỉ chứ không bùng nổ.

Cơn hoảng loạn thì giống một tia sét hơn. Nó ập đến đột ngột, với cường độ thể chất áp đảo, và thường không có yếu tố kích hoạt rõ ràng. Nỗi sợ chết hoặc sợ mất kiểm soát là dấu hiệu đặc trưng. Hầu hết các cơn hoảng loạn kéo dài 5 đến 20 phút, dù dư chấn kiệt sức và lo lắng sau đó có thể kéo dài lâu hơn nhiều.

Nếu một cơn có ít hơn 4 trong 13 triệu chứng nêu trên, các nhà lâm sàng có thể gọi đó là "cơn hoảng loạn triệu chứng giới hạn", vẫn là một khái niệm được công nhận về mặt lâm sàng.

Sự Phân Biệt Này Có Thực Sự Quan Trọng Không?

Có, vì nhiều lý do.

Trao đổi với bác sĩ. Nếu bạn nói với bác sĩ rằng mình hay bị "cơn lo âu", họ có thể không nhận ra bạn đang mô tả những cơn bao gồm đau ngực, cảm giác tách rời khỏi bản thân, và nỗi sợ chết. Dùng đúng các triệu chứng cụ thể nêu trên giúp người điều trị hiểu chính xác những gì bạn đang trải qua và chọn đúng phương pháp điều trị cho bạn.

Hướng điều trị. Rối loạn hoảng sợ có các phương pháp điều trị chuyên biệt, đã được nghiên cứu kỹ. Chẳng hạn, CBT cho rối loạn hoảng sợ bao gồm một kỹ thuật gọi là phơi nhiễm cảm giác nội thân (interoceptive exposure), trong đó bạn chủ động tái tạo các cảm giác thể chất của cơn hoảng loạn (xoay tròn trên ghế, thở qua ống hút) trong môi trường an toàn, để não bạn học được rằng chúng không nguy hiểm. Rối loạn lo âu lan tỏa, gần hơn với điều mọi người hay gọi là "cơn lo âu", được điều trị bằng các kỹ thuật CBT khác, tập trung vào quản lý nỗi lo và tái cấu trúc nhận thức.

Sự trấn an. Biết rằng điều mình vừa trải qua có tên gọi, có cơ chế, và có phương pháp điều trị hiệu quả có thể là nguồn an ủi rất lớn. Cơn hoảng loạn, dù đáng sợ đến đâu, không nguy hiểm. Nó không thể gây nhồi máu cơ tim. Nó không thể làm bạn ngừng thở. Hiểu được điều này có thể phá vỡ vòng xoáy "sợ chính nỗi sợ", thứ nuôi rối loạn hoảng sợ tiếp diễn.

Khi Nào Cần Tìm Sự Giúp Đỡ

Nếu các cơn của bạn, dù bạn gọi chúng là cơn lo âu hay cơn hoảng loạn, đang xảy ra thường xuyên, khiến bạn phải né tránh những nơi chốn hay tình huống nhất định, hoặc làm bạn liên tục lo sợ cơn tiếp theo, đã đến lúc trao đổi với nhân viên y tế. Cả rối loạn hoảng sợ và rối loạn lo âu lan tỏa đều điều trị được rất tốt. CBT có bằng chứng mạnh cho cả hai tình trạng này, và các thuốc như SSRI và SNRI là lựa chọn đầu tay hiệu quả.

Bạn không cần dùng thuật ngữ thật chuẩn rồi mới được xin giúp đỡ. Chỉ cần mô tả bạn cảm thấy gì, nó xảy ra khi nào, và nó ảnh hưởng đến cuộc sống của bạn ra sao. Người điều trị sẽ giúp bạn làm rõ phần còn lại.