Cơn hoảng loạn:
khi cơ thể báo động nhầm

Bạn đang ở chợ. Hoặc đang nằm trên giường. Đột nhiên tim đập dồn dập. Ngực thắt lại. Không thở nổi. Mọi thứ xung quanh như không thật. Bạn tin chắc điều gì đó khủng khiếp đang xảy ra: nhồi máu cơ tim, đột quỵ, cái chết. Rồi cơn ấy tan đi nhanh như lúc nó đến, để lại bạn run rẩy, hoang mang, và sợ nó sẽ quay lại.

Nếu điều này nghe quen thuộc, bạn có thể là một trong hàng triệu người sống với rối loạn hoảng sợ. Và tin tốt là: đây là một trong những bệnh tâm thần dễ điều trị nhất.

Rối Loạn Hoảng Sợ Là Gì?

Rối loạn hoảng sợ là tình trạng một người có những cơn hoảng loạn lặp đi lặp lại, bất ngờ: những đợt sợ hãi dữ dội lên đến đỉnh trong vài phút, kèm một loạt triệu chứng thể chất và tinh thần. Các cơn thường như "từ trên trời rơi xuống", không có nguyên nhân rõ ràng.

Trong một cơn hoảng loạn, bạn có thể gặp bốn triệu chứng trở lên trong số này: tim đập nhanh hoặc dồn dập, đổ mồ hôi, run rẩy, hụt hơi hay cảm giác nghẹt thở, đau hoặc tức ngực, buồn nôn, chóng mặt hay muốn xỉu, ớn lạnh hay bốc hỏa, tê hay châm chích, cảm giác mọi thứ không thật hoặc mình tách rời khỏi chính mình, sợ mất kiểm soát hay "phát điên", và sợ chết.

Trong cộng đồng người Việt, những cơn này rất hay bị gọi là "trúng gió" hay bị nghi là bệnh tim. Nhiều người vào cấp cứu nhiều lần, đo điện tim, thử máu, mọi thứ bình thường, và ra về với câu "không có gì". Nhưng có một cái tên cho điều họ trải qua, và có cách điều trị.

Điều định hình rối loạn hoảng sợ không chỉ là các cơn, mà là những gì đến sau: nỗi lo dai dẳng về cơn tiếp theo, và những thay đổi hành vi (tránh tập thể dục, tránh chỗ đông người, thậm chí ngại ra khỏi nhà) để phòng cơn sau. Bệnh ảnh hưởng khoảng 1 đến 5 phần trăm dân số trong đời, phổ biến ở phụ nữ gấp đôi nam giới, và thường bắt đầu ở tuổi thanh niên.

Chuyện Gì Đang Xảy Ra Trong Não?

Rối loạn hoảng sợ không phải "do tưởng tượng". Đây là bệnh lý sinh học thật, liên quan đến cách não xử lý sợ hãi và mối đe dọa. Nghiên cứu cho thấy người có rối loạn hoảng sợ có thay đổi ở những vùng não thuộc hệ thống báo động (đặc biệt là hạch hạnh nhân) và ở các chất dẫn truyền như serotonin và GABA. Hệ thống báo động của não trở nên quá nhạy, kích hoạt toàn bộ phản ứng "chiến hay chạy" ngay cả khi không có nguy hiểm thật.

Điều Trị Như Thế Nào?

Hai trụ cột chính là trị liệu và thuốc, có thể dùng riêng hoặc kết hợp. Kết hợp cả hai thường hiệu quả hơn.

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): chuẩn vàng

CBT là liệu pháp hiệu quả nhất và được nghiên cứu kỹ nhất cho rối loạn hoảng sợ, thường 10 đến 16 buổi có cấu trúc. Nó gồm: hiểu cơn hoảng loạn là gì và vì sao nó không nguy hiểm; nhận diện và thách thức những suy nghĩ thảm họa ("mình đang nhồi máu cơ tim"); tập làm quen có kiểm soát với chính các cảm giác cơ thể (như xoay ghế cho chóng mặt) để não học được rằng chúng khó chịu nhưng vô hại; và từng bước đối mặt lại những nơi chốn đã né tránh. Khoảng 48 phần trăm người bệnh hồi phục hoàn toàn với điều trị, và hiệu quả của CBT thường bền lâu sau khi kết thúc.

Thuốc

Khi cần thuốc, SSRI và SNRI là lựa chọn hàng đầu: escitalopram (Lexapro), sertraline (Zoloft), venlafaxine (Effexor) và các thuốc cùng nhóm. Chúng thường dung nạp tốt, nhưng cần 2 đến 4 tuần để bắt đầu có tác dụng và ban đầu có thể làm lo âu tăng nhẹ tạm thời: điều quan trọng là kiên trì qua giai đoạn thích nghi này. Khi đã cải thiện, tiếp tục thuốc ít nhất 6 đến 12 tháng để giảm nguy cơ tái phát.

Bước Đầu Tiên

Nếu bạn đã từng vào cấp cứu vì những cơn như thế và được bảo "tim bạn không sao", đó thật ra là tin tốt: nó thu hẹp câu trả lời lại. Bước tiếp theo là một buổi đánh giá tâm thần, nơi câu chuyện của bạn được lắng nghe trọn vẹn và kế hoạch điều trị được xây dựng cùng bạn.