Vì sao sự kết nối mang lại cảm giác như trở về nhà, và vì sao sự bỏ bê khiến chúng ta sợ hãi sự kết nối

Có một khoảnh khắc lặng lẽ diễn ra giữa cha mẹ và em bé. Đứa bé ngước lên, cha mẹ nhìn lại, và trong vài giây cả thế giới thu lại trong ánh nhìn chung đó. Nó cảm thấy như tình yêu. Và bên dưới cảm giác ấy, một điều có thật đang diễn ra trong não bộ.

Nếu sự gần gũi từng khiến quý vị sợ hãi hơn là ấm lòng, đây có thể là một trong những điều quan trọng nhất quý vị đọc về lý do.

Hóa học của việc được nhìn thấy: oxytocin và sự gắn kết

Khi cha mẹ và con kết nối qua ánh mắt, tiếp xúc ấm áp và sự chú ý, các hệ thống gắn kết trong não được kích hoạt. Nhân vật chính là oxytocin, một phân tử gắn với niềm tin, sự bình yên và sự gần gũi. Nồng độ oxytocin của cha mẹ tăng lên khi có ánh nhìn và tiếp xúc trìu mến, và hóa học này giúp hệ gắn kết của chính đứa trẻ bắt đầu hoạt động. Tiếp xúc nhẹ nhàng cũng kích hoạt tín hiệu opioid tự nhiên của cơ thể, họ hàng endorphin, một phần lý do khiến một cái ôm hay một ánh nhìn yêu thương mang lại cảm giác dễ chịu và an toàn.

Quý vị có thể từng nghe câu nói đơn giản rằng “ánh mắt giao nhau giải phóng endorphin”. Đó là cách nói gọn gàng và có phần đúng. Nhân vật được nghiên cứu kỹ hơn là oxytocin, nhưng ý lớn hơn vẫn đúng: kết nối không chỉ là cảm xúc. Đó là một sự kiện sinh học. Chúng ta được tạo ra để được nuôi dưỡng bởi sự gần gũi.

Điều gì xảy ra khi thiếu sự nuôi dưỡng đó

Hãy hình dung khoảnh khắc kết nối ấy hiếm khi đến. Không nhất thiết vì sự tàn nhẫn, mà thường vì sự vắng mặt. Một người cha mẹ quá tải, trầm cảm, phân tâm, hoặc đơn giản là chưa từng được ai trao cho sự ấm áp. Đây là bỏ bê cảm xúc thời thơ ấu, và nó để lại dấu vết lặng lẽ hơn một vết thương nhìn thấy được, chính vì vậy nó rất hay bị bỏ qua.

Ở đây khoa học trở nên đáng chú ý. Trong tất cả các dạng khó khăn thời thơ ấu, ngược đãi và bỏ bê cảm xúc nằm trong nhóm liên quan nhất quán nhất đến các vấn đề sau này, ở một số phân tích còn hơn cả ngược đãi thể chất. Người lớn lớn lên mà thiếu sự ấm áp đáng tin cậy thường có nồng độ oxytocin thấp hơn. Nghiên cứu đã lần theo một chuỗi trong đó bỏ bê cảm xúc liên quan đến oxytocin thấp hơn, điều đó liên quan đến gắn bó bất an, và gắn bó bất an lại liên quan đến nỗi sợ và sự né tránh gần gũi khi trưởng thành. Chuỗi đó chạy từ phòng trẻ thơ đến tận cách chúng ta yêu nhiều thập kỷ sau.

“Đứa trẻ bên trong” không chỉ là ẩn dụ

Ý niệm phổ biến về đứa trẻ bên trong, một phần non nớt trong ta vẫn mang những nhu cầu và tổn thương cũ, tương ứng với điều có thật trong não bộ. Trải nghiệm sớm được xây vào các hệ thống xử lý căng thẳng, phần thưởng và niềm tin. Đứa trẻ học được rằng khi mình vươn tay ra thì có sự an ủi thường lớn lên thành người trưởng thành mong đợi sự gần gũi là an toàn. Đứa trẻ học được rằng vươn tay ra chỉ mang lại thất vọng, sự từ chối, hoặc không gì cả, học một bài học khác: rằng nhu cầu là nguy hiểm, và không thể trông cậy vào người khác.

Bài học đó không biến mất. Nó trở thành một khuôn mẫu.

Vì sao sự gần gũi có thể giống như mối đe dọa

Đây là điều cốt lõi. Nếu việc ở gần người chăm sóc từng đồng nghĩa với việc bị bỏ rơi, thì sự thân mật khi trưởng thành có thể giống như đang bước trở lại về phía mối nguy cũ. Hệ thần kinh, khi cố bảo vệ quý vị, xem sự gần gũi là rủi ro.

Nghiên cứu ủng hộ điều này. Ngược đãi và bỏ bê cảm xúc thời thơ ấu dự báo nỗi sợ thân mật khi trưởng thành, và con đường đi qua gắn bó bất an, cả kiểu lo âu, tức sợ bị bỏ rơi, lẫn kiểu né tránh, tức khó chịu khi phải phụ thuộc vào ai đó. Riêng bỏ bê cảm xúc gắn với kiểu né tránh: người luôn giữ khoảng cách, thấy an toàn nhất khi ở một mình, và khó cho ai đó vào sâu.

Đó không phải sự lạnh lùng. Đó là sự bảo vệ. Chính thứ họ cần nhất, sự gần gũi đáng tin cậy, lại là thứ giờ đây cảm thấy kém an toàn nhất, vì đến gần lần nữa nghĩa là có nguy cơ nếm lại nỗi cô đơn cũ.

Thế là nỗi cô đơn tự củng cố chính nó. Đứa trẻ từng thấy mình vô hình trở thành người lớn không thể tin rằng mình sẽ được đỡ nếu vươn tay ra, nên họ không vươn tay.

Khi thứ khác mang lại cảm giác đó: bỏ bê và nghiện

Đây là phần được bàn luận nhiều nhất, và cũng là nơi sự trung thực quan trọng nhất.

Ý tưởng như sau: một đứa trẻ chưa bao giờ nhận đủ hóa học gắn kết tự nhiên của não lớn lên với một cơn đói nào đó. Rồi sau này, một chất xuất hiện, rượu hay opioid hay thứ gì khác, làm ngập não bằng chính phần thưởng và sự xoa dịu đã thiếu. Trong khoảnh khắc đó, cơn nhức của sự mất kết nối lắng xuống.

Sự thật cảm xúc trong điều này là có thật, và một phần sinh học ủng hộ nó. Nghiệch cảnh sớm dường như làm suy yếu hệ oxytocin trong khi tăng cường bộ máy căng thẳng, khiến mạch tưởng thưởng nghiêng về việc tìm sự xoa dịu từ bên ngoài. Bỏ bê thời thơ ấu là một trong những yếu tố dự báo mạnh nhất cho nghiện sau này.

Nhưng phiên bản gọn gàng một câu, rằng ma túy chỉ đơn giản thay thế đúng những endorphin mà một đứa trẻ bị bỏ bê đã thiếu, là ẩn dụ mạnh hơn là sự thật đã được chứng minh. Nghiện mọc lên từ nhiều gốc rễ cùng lúc: sinh học căng thẳng, tính bốc đồng, di truyền, môi trường, và đúng, cả nhu cầu kết nối chưa được đáp ứng. Câu chuyện không sai. Nó chỉ lớn hơn và rối rắm hơn một phân tử bị thiếu.

Phần hy vọng: chữa lành đứa trẻ bên trong

Nếu kết nối đã định hình những khuôn mẫu này, kết nối cũng có thể giúp định hình lại chúng. Gắn bó không phải bản án chung thân. Các nhà tâm lý nói đến “an toàn có được” (earned security), khả năng rất thực tế của việc phát triển cảm giác an toàn trong các mối quan hệ ở giai đoạn sau của cuộc đời, ngay cả khi quý vị không có nó từ sớm. Các mối quan hệ an toàn, trị liệu, và việc dần học được rằng sự gần gũi có thể tin cậy đều giúp nối lại những kỳ vọng đã hình thành từ lâu.

Đứa trẻ bên trong từng học rằng vươn tay ra là không an toàn có thể, một cách nhẹ nhàng và theo thời gian, học được điều mới: rằng được nhìn thấy không nhất thiết phải đau. Rằng kết nối vẫn là điều hệ thần kinh được tạo ra để hướng tới. Và rằng không bao giờ là quá muộn để trở về nhà.

Câu hỏi thường gặp

Bỏ bê cảm xúc thời thơ ấu có gây ra nỗi sợ thân mật ở người lớn không?
Có. Nghiên cứu cho thấy bỏ bê và ngược đãi cảm xúc thời thơ ấu liên quan đến nỗi sợ thân mật khi trưởng thành, chủ yếu thông qua các kiểu gắn bó bất an.

Ánh mắt giao nhau có thực sự giải phóng chất gắn kết không?
Ánh mắt ấm áp và tiếp xúc trìu mến kích hoạt hệ thống gắn kết của não, đặc biệt là oxytocin. Cách nói về endorphin là đơn giản hóa.

Có mối liên hệ thực sự giữa bỏ bê thời thơ ấu và nghiện không?
Bỏ bê thời thơ ấu là một trong những yếu tố dự báo mạnh nhất cho việc sử dụng chất sau này, nhưng nghiện có nhiều nguyên nhân cùng lúc.

Có thể chữa lành sau khi bị bỏ bê cảm xúc thời thơ ấu không?
Có. “An toàn có được” mô tả việc xây dựng gắn bó an toàn ở giai đoạn sau của cuộc đời thông qua quan hệ nâng đỡ và trị liệu.