Sang chấn
có gây ra ADHD không?

Mối quan hệ giữa sang chấn và ADHD là một trong những chủ đề quan trọng nhất, và cũng bị hiểu lầm nhiều nhất, trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần. Câu trả lời ngắn gọn có nhiều sắc thái: sang chấn không gây ra ADHD theo nghĩa thông thường, nhưng hai tình trạng này đan xen sâu sắc theo những cách có ảnh hưởng lớn đến chẩn đoán và điều trị.

Sang Chấn Có Thể Trông Giống ADHD

DSM-5 cảnh báo rõ ràng rằng những khó khăn về tập trung đi kèm rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) có thể bị chẩn đoán nhầm thành ADHD, đặc biệt ở trẻ em. Trẻ dưới 6 tuổi thường biểu hiện PTSD qua các triệu chứng không đặc hiệu: bồn chồn, dễ cáu gắt, giảm chú ý và kém tập trung, những biểu hiện có thể trông y hệt ADHD. Cha mẹ có thể xem nhẹ các triệu chứng liên quan đến sang chấn, và giáo viên thường không biết về việc trẻ đã trải qua những sự kiện gây sang chấn.

Một tổng quan y văn xác nhận rằng suy giảm khả năng chú ý duy trì không phải là đặc trưng riêng của ADHD mà phổ biến ở nhiều rối loạn tâm thần khác nhau, trong đó có PTSD. Người lớn bị PTSD có các triệu chứng tăng kích thích, bao gồm rối loạn chú ý nặng, có thể nhận chẩn đoán ADHD trong khi vấn đề nền tảng thật ra là sang chấn. Trẻ em có tiền sử sang chấn thường được chẩn đoán ADHD, rối loạn hành vi, hoặc rối loạn thách thức chống đối thay vì PTSD, một phần vì những chẩn đoán này quen thuộc hơn và ít bị kỳ thị hơn.

ADHD Làm Tăng Tính Dễ Tổn Thương Trước Sang Chấn

Mối quan hệ này cũng chạy theo chiều ngược lại. Một phân tích tổng hợp trên 22 nghiên cứu cho thấy nguy cơ tương đối mắc PTSD ở người có ADHD là 2,9 so với nhóm chứng khỏe mạnh. Một nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendel, sử dụng dữ liệu di truyền để kiểm định quan hệ nhân quả, phát hiện rằng khuynh hướng di truyền ADHD có liên hệ nhân quả với việc tăng nguy cơ phát triển PTSD, nhưng không có chiều ngược lại. Một nghiên cứu so sánh anh chị em ruột trên quy mô dân số xác nhận rằng người được chẩn đoán ADHD có nguy cơ phát triển PTSD cao gấp 2,37 lần so với anh chị em ruột không được chẩn đoán.

Điều này hợp lý về mặt sinh học: tính bốc đồng, hành vi ưa mạo hiểm và khó khăn trong tự điều hòa vốn là đặc trưng của ADHD có thể làm tăng khả năng rơi vào những tình huống gây sang chấn và làm giảm năng lực đối phó với chúng.

Chúng Thường Đi Cùng Nhau

Mối liên hệ hai chiều này có nghĩa là ADHD và các tình trạng liên quan đến sang chấn thường cùng tồn tại. Một phân tích tổng hợp cho thấy nguy cơ tương đối mắc ADHD ở người có PTSD là 1,7 so với nhóm chứng. Sự đồng mắc này làm phức tạp cả chẩn đoán lẫn điều trị, vì các triệu chứng chồng lấn đáng kể: giảm chú ý, bồn chồn, phản ứng cảm xúc mạnh, rối loạn giấc ngủ và khó tập trung đều là đặc điểm của cả hai tình trạng.

Cách Phân Biệt

Một số đặc điểm lâm sàng có thể giúp phân biệt ADHD với các triệu chứng liên quan đến sang chấn:

• Thời điểm khởi phát: các triệu chứng ADHD hiện diện từ thời thơ ấu sớm (trước 12 tuổi), trong khi các triệu chứng liên quan đến sang chấn xuất hiện sau khi trải qua một sự kiện gây sang chấn.
• Diễn tiến: triệu chứng ADHD dai dẳng và ổn định qua các bối cảnh khác nhau, trong khi triệu chứng PTSD có thể xuất hiện thành từng đợt và được kích hoạt bởi những thứ gợi nhớ đến sang chấn.
• Bản chất của sự giảm chú ý: ở ADHD, giảm chú ý bắt nguồn từ xu hướng ưu tiên dồn vào những hoạt động mới lạ hoặc kích thích. Ở lo âu và PTSD, giảm chú ý bị chi phối bởi sự lo lắng, nhai lại suy nghĩ, hoặc trạng thái cảnh giác quá mức.
• Tiền sử sang chấn: việc đánh giá toàn diện những sự kiện gây sang chấn đã trải qua là điều thiết yếu và có thể giúp loại trừ PTSD như lời giải thích chính.

Điều Cần Ghi Nhớ Về Mặt Lâm Sàng

Sang chấn không gây ra ADHD; ADHD là một tình trạng phát triển thần kinh với nền tảng di truyền mạnh (khả năng di truyền khoảng 74%). Tuy nhiên, sang chấn có thể tạo ra những triệu chứng trông giống ADHD, ADHD làm tăng tính dễ tổn thương trước sang chấn, và hai tình trạng này thường đi cùng nhau. Một buổi đánh giá kỹ lưỡng, xem xét cả triệu chứng ADHD lẫn tiền sử sang chấn, là điều thiết yếu để chẩn đoán chính xác và điều trị hiệu quả.