Vì sao nhiều người lớn
không được chẩn đoán ADHD

Tuổi trung bình mà người lớn nhận được chẩn đoán ADHD là giữa độ tuổi 30. Nhiều người được chẩn đoán ở tuổi 40, 50, thậm chí muộn hơn. Không phải vì ADHD đột nhiên xuất hiện khi trưởng thành. Mà vì nó đã ở đó suốt từ đầu và bị bỏ sót — đôi khi vì những lý do liên quan nhiều đến việc ai đang nhìn, và nhìn vào ai.

Hiểu vì sao ADHD bị bỏ sót ở người lớn, nhất là những người lớn thông minh, thành đạt, sẽ giải thích vì sao rất nhiều người mất bao năm bị bảo rằng chỉ cần cố gắng hơn, ngăn nắp hơn, quản lý thời gian tốt hơn. Nó cũng giải thích vì sao việc được đánh giá đúng, bởi một người làm chuyên môn xem trọng ADHD ở người lớn, lại quan trọng đến vậy. Điều này đặc biệt đúng với những ai lớn lên trong gia đình gốc Việt, nơi ADHD gần như không bao giờ được nhắc đến, và khó khăn ở trường thường được quy cho sự lười biếng hay thiếu cố gắng.

Lý Do 1: Hình Mẫu Quen Thuộc Là Sai

ADHD đi vào nhận thức của công chúng như một bệnh của trẻ con, đặc trưng bởi sự hiếu động, bốc đồng, và hình ảnh những cậu bé chạy nhảy khắp lớp học. Hình ảnh này chưa đầy đủ ngay cả với trẻ em, và phần lớn là không chính xác với người lớn.

ADHD ở người lớn, đặc biệt ở phụ nữ, thường không có sự hiếu động lộ rõ. Sự bồn chồn nằm bên trong chứ không phải bên ngoài: suy nghĩ chạy đua, đầu óc không thể ngồi yên, cảm xúc mãnh liệt. Sự bốc đồng cũng kín đáo hơn: nói trước khi nghĩ, mua sắm không tính toán, khó chờ đợi. Sự kém chú ý không giống việc ngồi mơ màng, mà giống việc không thể ngồi xuống bắt đầu một việc, hoặc không thể chọn nổi việc nào cần ưu tiên giữa hàng loạt việc gấp.

Khi một người lớn chín chắn, ăn nói lưu loát, thành công trong công việc ngồi trước mặt người khám và mô tả vấn đề của mình, người khám nào vẫn đang tìm hình ảnh cậu bé hiếu động trong sách giáo khoa sẽ đơn giản là không nhìn ra mối liên hệ.

Lý Do 2: Trí Thông Minh Che Lấp Khiếm Khuyết

ADHD là bệnh của chức năng điều hành — hệ thống nhận thức phụ trách lập kế hoạch, sắp xếp ưu tiên, khởi động công việc, duy trì nỗ lực và quản lý thời gian. Trí thông minh phần lớn là một chiều kích riêng, tách biệt với chức năng điều hành.

Người thông minh có ADHD mang một lợi thế đáng kể: năng lực tư duy thuần túy đôi khi bù đắp được cho thiếu hụt chức năng điều hành. Họ đọc nhanh hơn, xử lý thông tin nhanh hơn, giải quyết vấn đề hiệu quả hơn khi đã thực sự bắt tay vào, nghĩa là họ thường đạt kết quả ngang người không có ADHD, dù đang làm việc với một khiếm khuyết đáng kể.

Cái bẫy là sự bù đắp này tốn kém hơn nhiều. Và vì kết quả nhìn từ ngoài trông giống nhau, không ai nhận ra cái giá phụ trội đang được trả. Cô cậu học trò giỏi lần nào cũng nộp bài xuất sắc vào phút chót không hề lười. Nhưng nếu thầy cô chỉ thấy "nộp bài đúng hạn", họ sẽ không bao giờ nhìn sâu hơn.

Lý Do 3: Phụ Nữ Và Bé Gái Không Được Nghiên Cứu

Những nghiên cứu ADHD đầu tiên được thực hiện chủ yếu trên bé trai. Tiêu chí chẩn đoán được xây dựng dựa trên cách ADHD biểu hiện ở nhóm đó. Bé gái bị bỏ sót nghiêm trọng trong nghiên cứu, và những cách ADHD biểu hiện khác đi ở bé gái không được hiểu rõ hay đưa vào khung chẩn đoán.

Bé gái có ADHD thường biểu hiện triệu chứng kém chú ý thay vì hiếu động. Các em có xu hướng thu vào trong thay vì bộc lộ ra ngoài. Các em có thể mơ màng thay vì quậy phá. Các em thường phát triển lớp "ngụy trang xã hội" tinh vi, gắng sức để trông ngăn nắp và chăm chú ngay cả khi bên trong là một mớ hỗn loạn.

Những bé gái ấy đi qua tuổi học trò không ai gửi đi đánh giá, thường kèm những lời nhận xét đầy khen ngợi về sự ngoan ngoãn, chu đáo. Vài chục năm sau, họ ngồi trong phòng khám mô tả những điều nghe giống lo âu hay trầm cảm, trong khi ADHD ẩn bên dưới lại một lần nữa không được chạm đến.

Lý Do 4: Nề Nếp Che Giấu Triệu Chứng

Trường học, nhất là trường học có giờ giấc cố định, thời khóa biểu bên ngoài, bài tập rõ ràng và hạn nộp đều đặn, cung cấp chính xác loại giàn giáo giúp người có ADHD vận hành được. Khi một người có ADHD sống trong môi trường nề nếp cao, triệu chứng của họ được kiểm soát tốt hơn. Cái nề nếp làm thay phần việc của chức năng điều hành.

Đây là lý do rất nhiều người có ADHD không được phát hiện cho đến khi trưởng thành: hồi đi học họ vẫn ổn vì nhà trường cung cấp nề nếp, rồi họ tốt nghiệp, đổi việc, hoặc làm cha mẹ, và cái nề nếp ấy biến mất. Đột nhiên họ phải tự tạo lịch trình, tự đặt ưu tiên, tự quản lý những việc dài hạn mà không ai nhắc nhở. Và họ nhận ra mình không làm được theo cách mình tưởng.

Lý Do 5: Nó Bị Giải Thích Thành Chuyện Khác

Nhiều người lớn có ADHD từng nhận một chẩn đoán khác trước đó. Lo âu là phổ biến nhất. Trầm cảm là một chẩn đoán khác. Cả hai có thể tồn tại song song với ADHD, nhưng khi chúng được chẩn đoán trước và điều trị trước, ADHD có thể âm thầm tồn tại mãi ở phía sau.

Cũng rất thường gặp việc những khó khăn do ADHD bị quy cho tính cách thay vì thần kinh học. "Con bừa bộn quá." "Em không chịu cố gắng." "Cháu có tiềm năng lắm mà không chịu làm đến nơi đến chốn." Những câu nói này có thể cắm rễ sâu vào cách một người nhìn nhận bản thân, khiến họ tin rằng mình có vấn đề về ý chí hay kỷ luật, chứ không phải một vấn đề thần kinh.

Nếu Bạn Thấy Chính Mình Trong Bài Này

Nếu đọc đến đây và bạn nghĩ về cuộc đời mình, bước tiếp theo phù hợp là một buổi đánh giá ADHD. Đây là một buổi phỏng vấn lâm sàng, không phải bảng câu hỏi trên mạng. Người đánh giá có chuyên môn sẽ hỏi kỹ về tuổi thơ, cách triệu chứng biểu hiện hiện nay, và mức độ ảnh hưởng đến các mặt khác nhau trong cuộc sống của bạn.

Nhiều người lớn cảm thấy một hỗn hợp phức tạp giữa nhẹ nhõm và tiếc nuối khi nhận chẩn đoán ADHD ở tuổi trưởng thành: nhẹ nhõm vì cuối cùng cũng có lời giải thích, và tiếc cho những năm tháng phải gắng sức hơn người khác rất nhiều mà không hiểu vì sao. Cả hai cảm xúc đều dễ hiểu.

Tin tốt là ADHD đáp ứng tốt với điều trị, và điều trị ở tuổi trưởng thành vẫn hoàn toàn xứng đáng. Mục tiêu không phải là thay đổi con người bạn. Mà là dỡ bỏ những chướng ngại không cần thiết giữa bạn và những gì bạn có khả năng làm được.