“Tôi đã trầm cảm suốt cả đời”
rối loạn trầm cảm dai dẳng (loạn khí sắc)

Bạn không nhớ nó bắt đầu từ khi nào. Đó chính là vấn đề. Không có một cái “trước đó” để so sánh, không có khoảnh khắc rõ ràng nào mà mọi thứ thay đổi. Từ khi bạn còn nhớ được, thế giới đã luôn mờ nhạt. Không hẳn là tối. Chỉ là xám. Bạn vẫn hoạt động được. Bạn đi làm, trả hóa đơn, có mặt vì người khác. Nhưng bên dưới tất cả là một tiếng ngân trầm của nỗi buồn, sự mệt mỏi, và trống rỗng, kéo dài lâu đến mức bạn đã mặc định rằng đó chính là con người mình.

Có thể bạn từng tự nhủ: “Tính mình vốn vậy.” Có thể bạn từng được nghe: “Con người bạn là thế mà.” Có thể bạn từng nhìn người khác tận hưởng cuộc sống một cách nhẹ nhõm và tự hỏi vì sao với mình điều đó chưa bao giờ dễ dàng đến vậy.

Nếu đó không phải tính cách của bạn thì sao? Nếu đó là một chẩn đoán thì sao?

Rối loạn trầm cảm dai dẳng là gì?

Rối loạn trầm cảm dai dẳng (PDD), trước đây gọi là loạn khí sắc (dysthymia), là một dạng trầm cảm được định nghĩa bằng thời gian kéo dài. Tiêu chuẩn DSM-5 đòi hỏi khí sắc trầm buồn xuất hiện phần lớn thời gian trong ngày, nhiều ngày hơn là không, kéo dài ít nhất hai năm (một năm ở trẻ em và thanh thiếu niên). Trong thời gian đó, phải có thêm ít nhất hai trong các triệu chứng sau:

• Ăn kém hoặc ăn quá nhiều
• Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều
• Ít năng lượng hoặc mệt mỏi
• Lòng tự trọng thấp
• Kém tập trung hoặc khó ra quyết định
• Cảm giác vô vọng

Quan trọng là người đó không được có khoảng thời gian nào dài hơn hai tháng liên tục mà không có các triệu chứng này trong suốt hai năm. Bất kỳ khoảng nào không triệu chứng kéo dài hơn hai tháng sẽ tính lại từ đầu.

Chẩn đoán này được tạo ra trong DSM-5 để gộp lại nhiều nhóm vốn tách riêng trước đó: các chẩn đoán cũ trong DSM-IV gồm rối loạn loạn khí sắc và rối loạn trầm cảm chủ yếu mạn tính, cùng với “trầm cảm kép” (một giai đoạn trầm cảm chủ yếu chồng lên nền loạn khí sắc sẵn có). Nghiên cứu đã cho thấy những tình trạng tưởng như khác nhau này có chung kiểu bệnh đi kèm, đặc điểm nhân cách, kiểu nhận thức, tiền sử nghịch cảnh thời thơ ấu, tiền sử tâm thần trong gia đình, và diễn tiến lâu dài. Theo lời tổng quan trên Lancet Psychiatry, chúng là “những phân biệt mà không có khác biệt”.

Đây không phải trầm cảm “nhẹ”

Một trong những hiểu lầm tai hại nhất về PDD là cho rằng đây là tình trạng nhẹ, một kiểu buồn thoang thoảng không thực sự cần điều trị. Bằng chứng nói ngược lại.

Dù loạn khí sắc ban đầu được hình dung là nhẹ, phần lớn người mắc có số triệu chứng vượt xa mức tối thiểu cần để chẩn đoán. Họ suy giảm chức năng nhiều tương đương và có diễn tiến lâu dài xấu hơn so với người bị rối loạn trầm cảm chủ yếu dạng từng đợt, không mạn tính.

Xin đọc lại câu đó. Người bị PDD thường diễn tiến theo thời gian còn xấu hơn người bị dạng trầm cảm mà đa số hình dung khi nghe tới từ “trầm cảm”. Tổng quan Cochrane về rối loạn trầm cảm dai dẳng đã tóm tắt hậu quả: so với các dạng trầm cảm cấp, trầm cảm dai dẳng đi kèm thời gian điều trị dài hơn, mất mát sức khỏe thể chất nhiều hơn, nhiều bệnh đi kèm hơn, suy giảm nặng hơn về chức năng xã hội, tâm lý và cảm xúc, sử dụng dịch vụ y tế nhiều hơn, toan tự tử thường xuyên hơn, và nhập viện thường xuyên hơn.

Thời gian trung bình của trầm cảm dai dẳng được ước tính từ 17 đến 30 năm. Đó không phải vài tháng tồi tệ. Đó là hàng chục năm của một cuộc đời bị thu nhỏ lại.

Vì sao nó bị bỏ sót

PDD có lẽ là một trong những tình trạng bị chẩn đoán sót nhiều nhất trong tâm thần học, và lý do nằm ngay trong bản chất của bệnh.

Nó trở nên vô hình với chính người mắc. DSM-5 ghi nhận một đặc điểm âm thầm và đặc thù của PDD: “Vì những triệu chứng này đã trở thành một phần trải nghiệm hằng ngày của người bệnh, đặc biệt khi khởi phát sớm (ví dụ ‘tôi vẫn luôn như vậy’), chúng có thể không được kể ra trừ khi người bệnh được hỏi trực tiếp.” Khi trầm cảm bắt đầu từ thời thơ ấu hoặc thanh thiếu niên, nó đan vào bản sắc con người. Bạn không nhận ra đó là triệu chứng vì bạn chưa từng biết điều gì khác.

Các công cụ tầm soát tiêu chuẩn có thể bỏ sót nó. Hầu hết bộ câu hỏi tầm soát trầm cảm, bao gồm PHQ-9 được dùng rất rộng rãi, hỏi về triệu chứng trong hai tuần qua. PDD đòi hỏi đánh giá qua nhiều năm, và triệu chứng có thể ít kịch tính hơn trầm cảm chủ yếu cấp tính. Tổng quan trên Lancet Psychiatry đã nêu rõ rằng các thang đánh giá trầm cảm và bộ tự đánh giá hiện nay có hạn chế đáng kể trong việc đánh giá PDD.

Nó trông không kịch tính. Người bị PDD thường vẫn hoạt động được. Họ vẫn giữ được công việc. Họ vẫn duy trì các mối quan hệ (dù thường là vất vả). Họ không nhất thiết trông “trầm cảm” theo cách phim ảnh mô tả. Nỗi khổ của họ lặng lẽ hơn, lan tỏa hơn, và dễ bị chính người bệnh lẫn người điều trị xem là bình thường.

Khởi phát sớm thay đổi mọi thứ

PDD được chia thành hai phân nhóm theo tuổi khởi phát: khởi phát sớm (trước 21 tuổi) và khởi phát muộn (từ 21 tuổi trở lên). Sự phân biệt này rất quan trọng.

PDD khởi phát sớm gắn chặt hơn với nghịch cảnh thời thơ ấu, bao gồm bỏ bê về mặt cảm xúc, bạo hành thể chất, và xâm hại tình dục. Những trải nghiệm sớm này dường như làm thay đổi sự phát triển của hệ thống đáp ứng căng thẳng (trục HPA) và các mạch thần kinh tham gia điều hòa cảm xúc, tạo ra một tính dễ tổn thương sinh học kéo dài đến tuổi trưởng thành. Nghiên cứu ủng hộ giả thuyết rằng sang chấn quan hệ sớm trong PDD dẫn đến các kiểu né tránh lan tỏa được duy trì bởi nỗi sợ trong quan hệ, khiến việc điều trị phức tạp hơn và khó xây dựng mối quan hệ trị liệu cần thiết cho sự hồi phục.

Người bị PDD khởi phát sớm cũng dễ có kèm rối loạn nhân cách, rối loạn sử dụng chất, và rối loạn lo âu, tất cả đều có thể che khuất nền trầm cảm mạn tính và khiến việc chẩn đoán chính xác càng khó hơn.

Điều trị có hiệu quả, nhưng theo cách khác

Điều trị PDD không giống điều trị một giai đoạn trầm cảm chủ yếu đơn lẻ. Tính mạn tính của bệnh đòi hỏi những cách tiếp cận riêng và kỳ vọng thực tế.

Thuốc có hiệu quả. SSRI và SNRI đã chứng minh hiệu quả với PDD, và một tổng quan hệ thống về điều trị bằng thuốc cho thấy thuốc chống trầm cảm luôn hiệu quả hơn giả dược. Tuy nhiên, người bị PDD có thể cần liều cao hơn và thời gian điều trị dài hơn so với trầm cảm cấp để đạt cùng mức lợi ích.

Chỉ trị liệu tâm lý đơn thuần có thể chưa đủ cho loạn khí sắc thuần túy. Một phân tích gộp cho thấy trị liệu tâm lý kém hiệu quả hơn đáng kể so với dùng thuốc trong PDD, đặc biệt ở loạn khí sắc thuần túy. Tuy vậy, kết quả này cần được diễn giải thận trọng, vì các nghiên cứu dùng những phương pháp trị liệu chung không được thiết kế riêng cho trầm cảm mạn tính, với thời gian điều trị ngắn có thể không đủ cho một tình trạng đã kéo dài hàng chục năm.

CBASP được xây dựng riêng cho PDD. Hệ thống Phân tích Nhận thức Hành vi trong Trị liệu Tâm lý (CBASP) là liệu pháp tâm lý duy nhất được thiết kế riêng cho trầm cảm mạn tính khởi phát sớm. Nó xử lý những hệ quả trong quan hệ do sang chấn sớm để lại, dạy kỹ năng giải quyết vấn đề xã hội, và dùng chính mối quan hệ trị liệu như một công cụ tạo ra trải nghiệm quan hệ sửa chữa. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh hiệu quả của nó, và ở những người bị trầm cảm mạn tính có tiền sử sang chấn thời thơ ấu, CBASP cho tỷ lệ thuyên giảm cao hơn dùng thuốc.

Kết hợp thường là tốt nhất. Một phân tích gộp mạng lưới trên dữ liệu từng người tham gia của ba thử nghiệm ngẫu nhiên (1.036 bệnh nhân) cho thấy kết hợp CBASP với thuốc chống trầm cảm vượt trội rõ rệt so với từng phương pháp đơn lẻ, cả về hiệu quả lẫn khả năng chấp nhận điều trị, trong trầm cảm chủ yếu mạn tính. Lợi thế này thay đổi tùy theo mức độ trầm cảm ban đầu, mức lo âu, tiền sử điều trị, và phân nhóm trầm cảm, nghĩa là với một số người, điều trị đơn lẻ có thể đủ, nhưng với nhiều người, kết hợp là cách hiệu quả nhất.

Điều trị cần nhiều thời gian hơn. Bản chất kéo dài của PDD khiến những can thiệp ngắn hạn thường không đủ. Ngay cả khi áp dụng trị liệu tâm lý chuyên biệt trong một năm, hơn một nửa số người vẫn chưa thuyên giảm ở thời điểm hai năm sau đợt điều trị ban đầu. Đây không phải là thất bại. Đó là diễn tiến dự kiến khi điều trị một tình trạng kéo dài hàng chục năm. Điều trị duy trì và củng cố là thiết yếu để giữ vững kết quả và phòng tái phát.

Phần khó nhất: tin rằng mọi thứ có thể khác đi

Với người đã trầm cảm suốt cả đời trưởng thành, ý nghĩ rằng điều trị có thể làm mọi thứ thật sự tốt hơn nghe có vẻ vô lý. Khi bạn chưa từng trải qua trạng thái khỏe mạnh kéo dài, bạn không có mốc nào để biết “tốt hơn” nghĩa là gì. Kỳ vọng thấp trở thành lời tiên tri tự ứng nghiệm: đi chữa làm gì nếu đây vốn là con người mình?

Nhưng đó là tiếng nói của trầm cảm, không phải sự thật. Nghiên cứu đã rõ rằng PDD đáp ứng với điều trị, đặc biệt là điều trị kết hợp. Sự cải thiện có thể đến từ từ. Nó có thể cần thử và điều chỉnh. Nó gần như chắc chắn cần thời gian dài hơn một giai đoạn trầm cảm đơn lẻ. Nhưng hướng đi có thể thay đổi.

Bước chuyển quan trọng nhất không nằm ở thuốc hay ở trị liệu. Nó nằm ở chỗ nhận ra rằng thứ bạn vẫn gọi là “tính cách” thật ra có thể là bệnh lý. Và bệnh lý, khác với tính cách, là thứ y học có thể điều trị.

Nên làm gì tiếp theo

Gọi tên nó. Nếu bạn đã trầm cảm từ khi còn nhớ được, hãy nói điều đó với bác sĩ. Đừng nói giảm đi. Đừng nói bạn chỉ “hơi xuống tinh thần”. Hãy nói: “Tôi nghĩ tôi đã trầm cảm nhiều năm rồi, và tôi muốn được đánh giá.”

Nói rõ về thời gian kéo dài. PDD là chẩn đoán dựa trên tính mạn tính. Bác sĩ cần biết đây không phải một thay đổi mới xảy ra gần đây. Chữ “lúc nào cũng” có ý nghĩa lâm sàng thật sự.

Hãy hỏi về CBASP hoặc trị liệu chuyên biệt cho trầm cảm mạn tính. Trị liệu trò chuyện thông thường tuy có giá trị với nhiều tình trạng, có thể chưa đủ cho PDD, nhất là khi nghịch cảnh thời thơ ấu là một phần của bức tranh. CBASP hoặc các phương pháp khác được thiết kế riêng cho trầm cảm mạn tính là điều đáng tìm kiếm.

Hãy chuẩn bị cho một cuộc chạy đường dài, không phải chạy nước rút. Điều trị PDD là cam kết dài hạn hơn so với điều trị một giai đoạn trầm cảm đơn lẻ. Hãy đặt kỳ vọng cho đúng, và đừng bỏ cuộc nếu sau sáu tuần bạn chưa thấy khác biệt rõ rệt.

Đừng chấp nhận câu “tính bạn vốn vậy”. Không từ người khác, và cũng không từ chính bạn. Rối loạn trầm cảm dai dẳng có tên gọi, có mã chẩn đoán, có cả một kho tài liệu nghiên cứu, và có những phương pháp điều trị hiệu quả. Bạn đã sống chung với nó đủ lâu để nhầm nó là bản sắc của mình. Nó không phải vậy.

Tóm lại

Nếu bạn đã trầm cảm suốt cả đời, có lẽ bạn đã thôi nghĩ về nó như trầm cảm từ rất lâu rồi. Bạn tưởng đó chỉ là cách bạn cảm nhận thế giới. Nhưng một tình trạng kéo dài hàng chục năm, rút cạn năng lượng, làm phẳng lòng tự trọng, che mờ khả năng tập trung, và lấy đi cảm giác hy vọng của bạn thì không phải một nét tính cách. Đó là một bệnh mạn tính. Và như hầu hết bệnh mạn tính, nó đáp ứng với điều trị đúng, nếu được cho đủ thời gian. Bước đầu tiên là bước khó nhất: tin rằng cách bạn vẫn luôn cảm thấy không phải là cách bạn buộc phải tiếp tục cảm thấy.