Lo âu và trầm cảm cùng lúc
vì sao có cả hai lại phổ biến hơn chỉ có một

Nếu bạn từng tìm kiếm câu hỏi này, có lẽ bạn đã đoán được câu trả lời. Bạn cảm nhận tiếng ngân liên tục của lo lắng và sợ hãi vốn đặc trưng cho lo âu, nhưng bên dưới nó là một sự nặng nề, một màu xám, một sự mất hứng thú với những điều bạn từng quan tâm. Bạn kiệt sức nhưng lại căng như dây đàn. Không còn động lực nhưng lại bồn chồn. Nó không giống một thứ. Nó giống hai thứ đang giao chiến trong đầu bạn.

Bạn không hề tưởng tượng ra sự chồng lấn đó. Lo âu và trầm cảm xuất hiện cùng nhau thường xuyên đến mức có cả hai thật ra còn phổ biến hơn chỉ có một.

Những con số rất đáng chú ý

Đây không phải một tổ hợp hiếm gặp. Nghiên cứu Hà Lan về Trầm cảm và Lo âu (NESDA), một trong những nghiên cứu đoàn hệ tâm thần lớn nhất từng được thực hiện, cho thấy trong số người đang mắc rối loạn trầm cảm, 67% cũng đang mắc một rối loạn lo âu và 75% từng mắc rối loạn lo âu trong đời. Theo chiều ngược lại, 63% người đang mắc rối loạn lo âu cũng đang mắc rối loạn trầm cảm, và 81% từng mắc rối loạn trầm cảm trong đời.

Một tổng quan trên The Lancet về các rối loạn lo âu ghi nhận từ một nửa đến hai phần ba người lớn mắc rối loạn lo âu cũng mắc rối loạn trầm cảm chủ yếu. Trong hơn 3 triệu người được theo dõi tại Đan Mạch, việc mắc một rối loạn lo âu làm tăng tỷ lệ mới mắc trầm cảm lên ba đến năm lần.

Một phân tích gộp quy mô lớn tổng hợp 171 nghiên cứu đã xác nhận khuôn mẫu này: bất kể chẩn đoán được định nghĩa ra sao, khung thời gian nào được dùng, hay tình trạng nào đến trước, mức đồng mắc giữa các rối loạn khí sắc và rối loạn lo âu đều rất lớn. Tỷ số chênh trung vị qua 90 phân tích riêng biệt là 6,1, nghĩa là có một tình trạng khiến bạn dễ có tình trạng kia hơn khoảng sáu lần.

Trong đoàn hệ NESDA, tình trạng đồng mắc được mô tả là “quy luật ở hơn ba phần tư số người mắc rối loạn trầm cảm hoặc rối loạn lo âu”.

Vì sao chúng thường đi cùng nhau?

Sự chồng lấn này không phải trùng hợp. Lo âu và trầm cảm có chung gốc rễ ở gần như mọi tầng.

Chồng lấn về di truyền. Hai tình trạng này có chung những yếu tố nguy cơ di truyền đáng kể, một hiện tượng gọi là đa hiệu di truyền. Chính những biến thể gen làm tăng tính dễ tổn thương với lo âu cũng làm tăng tính dễ tổn thương với trầm cảm. Các nghiên cứu trên cặp song sinh cho thấy tương quan di truyền giữa rối loạn lo âu lan tỏa và trầm cảm chủ yếu rất cao, gợi ý rằng ở tầng di truyền, chúng có thể là những biểu hiện khác nhau của cùng một nền tảng dễ tổn thương.

Chung nền tảng thần kinh sinh học. Cả hai tình trạng đều liên quan đến rối loạn điều hòa hệ serotonin, norepinephrine, và dopamine. Cả hai đều cho thấy thay đổi hoạt động ở hạch hạnh nhân (trung tâm phát hiện mối đe dọa của não), vỏ não trước trán (trung tâm điều hòa của não), và trục HPA (hệ hormone căng thẳng). Kiến trúc thần kinh sinh học giống nhau đến mức cùng những thuốc hàng đầu, SSRI và SNRI, đều hiệu quả cho cả hai.

Chung các yếu tố nguy cơ tâm lý. Nghiên cứu NESDA xác định một nhóm yếu tố nguy cơ nhất quán cho tình trạng đồng mắc: sang chấn thời thơ ấu, mức nhiễu tâm cao (một nét nhân cách đặc trưng bởi phản ứng cảm xúc mạnh và cảm xúc tiêu cực), và tuổi khởi phát sớm hơn của rối loạn đầu tiên. Những yếu tố này không chỉ làm tăng nguy cơ của một tình trạng. Chúng làm tăng nguy cơ phát triển cả hai.

Diễn tiến chung. Trong hầu hết trường hợp, lo âu đến trước. Dữ liệu NESDA cho thấy ở 57% các trường hợp đồng mắc, lo âu xuất hiện trước trầm cảm, trong khi chỉ 18% là trầm cảm đến trước. Điều này gợi ý một con đường chung: lo âu mạn tính không được điều trị sẽ bào mòn nguồn lực ứng phó và dần nhường chỗ cho triệu chứng trầm cảm. Nỗ lực không ngơi nghỉ của việc sống trong lo âu cuối cùng dẫn đến kiệt sức, thu mình, và mất đi khả năng cảm thấy vui.

Vì sao tình trạng đồng mắc quan trọng

Có cả hai không chỉ là “rắc rối nhân đôi”. Nó tạo ra một bức tranh lâm sàng khác hẳn về chất.

Mức độ nặng hơn. Người có cả lo âu lẫn trầm cảm luôn cho thấy triệu chứng nặng hơn so với người chỉ có một trong hai. Tổng hợp từ NESDA cho thấy mức độ nặng và tính mạn tính cao hơn là đặc trưng của một diễn tiến đồng mắc kém thuận lợi.

Suy giảm chức năng nhiều hơn. Tổ hợp này gây ra nhiều khuyết tật hơn, ảnh hưởng công việc nhiều hơn, và chất lượng sống thấp hơn so với từng tình trạng riêng lẻ.

Kéo dài lâu hơn. Các tình trạng đồng mắc thường kéo dài hơn. Người có cả lo âu và trầm cảm có tổng thời gian triệu chứng dài hơn so với người chỉ có một chẩn đoán.

Nguy cơ tự tử cao hơn. Sự kết hợp giữa vô vọng (đặc điểm của trầm cảm) và kích động (đặc điểm của lo âu) tạo ra một bức tranh lâm sàng đặc biệt nguy hiểm. Lo âu đi kèm trong trầm cảm gắn với nguy cơ tự tử tăng lên.

Hồi phục khó hơn. Dù tỷ lệ đáp ứng điều trị (mức cải thiện so với ban đầu) là tương đương dù bạn có một hay cả hai tình trạng, tỷ lệ thuyên giảm hoàn toàn (xuống dưới ngưỡng bệnh) lại thấp hơn ở nhóm đồng mắc, vì bạn khởi đầu từ một mức triệu chứng cao hơn. Nói thực tế: điều trị có hiệu quả, nhưng cần nhiều thời gian hơn và cần kiên trì hơn để đi hết chặng đường đến khỏe mạnh.

Điều này có ý nghĩa gì cho việc điều trị

Đây là tin tốt: điều trị cho lo âu và trầm cảm đồng mắc là có hiệu quả. Một bài tổng quan lâm sàng trên JAMA Psychiatry đưa ra hướng dẫn rõ ràng cho người điều trị, và các nguyên tắc này đáng để người bệnh cũng hiểu.

Bạn không nhất thiết cần hai phương pháp điều trị riêng cho hai tình trạng. Nghiên cứu cho thấy hướng điều trị vào rối loạn có ý nghĩa lâm sàng hơn (cái nào nặng hơn hoặc gây khổ sở hơn cho bạn) thường cải thiện luôn cái còn lại. Điều trị lo âu bằng liệu pháp nhận thức hành vi đã được chứng minh làm giảm triệu chứng trầm cảm, và điều trị trầm cảm bằng trị liệu tâm lý cũng được chứng minh làm giảm triệu chứng lo âu.

SSRI và SNRI có tác dụng với cả hai. Vì cả hai tình trạng đều liên quan đến rối loạn chức năng serotonin, các thuốc chống trầm cảm tác động lên serotonin được xem là điều trị dùng thuốc hàng đầu cho tổ hợp này. Đây là một trong những trường hợp rõ ràng nhất trong tâm thần học khi một nhóm thuốc duy nhất có thể xử lý hai chẩn đoán cùng lúc.

Hãy lường trước giai đoạn điều chỉnh ban đầu. Một lưu ý lâm sàng quan trọng: trong giai đoạn đầu điều trị bằng thuốc chống trầm cảm, triệu chứng lo âu có thể tạm thời nặng lên trước khi cải thiện. Đây là hiện tượng đã biết. Người kê đơn nên báo trước cho bạn về điều này và có thể khuyên bắt đầu từ liều thấp hơn.

Có thể cần điều trị theo trình tự. Sau khi tình trạng chính cải thiện, người điều trị nên đánh giá xem tình trạng thứ hai đã hết chưa hay cần thêm can thiệp riêng. Đôi khi điều trị trầm cảm sẽ gỡ luôn lo âu. Đôi khi không, và lo âu cần được xử lý riêng.

Các cách tiếp cận xuyên chẩn đoán đang nổi lên. Vì lo âu và trầm cảm có chung rất nhiều cơ chế nền, các liệu pháp tâm lý xuyên chẩn đoán (được thiết kế để nhắm vào những quá trình chung nằm dưới cả hai tình trạng, thay vì điều trị riêng từng cái) đang cho thấy triển vọng. Nghiên cứu gợi ý những cách tiếp cận này có thể hiệu quả tương đương với các liệu pháp chuyên biệt cho từng rối loạn.

Điều trị cần nhiều thời gian hơn. Điều này đáng biết để bạn không nản lòng. Các tình trạng đồng mắc nhìn chung cần thời gian điều trị dài hơn để đạt thuyên giảm. Nếu tiến triển của bạn chậm hơn mong đợi, điều đó có thể chỉ phản ánh mức độ phức tạp cao hơn của những gì đang được điều trị, chứ không phải sự thất bại của việc điều trị hay của bạn.

Làm sao biết điều này có đúng với bạn không

Nếu bạn đã được điều trị lo âu mà vẫn thấy phẳng lì, trống rỗng, hoặc không thấy vui với điều gì, trầm cảm có thể đang đi kèm. Nếu bạn đã được điều trị trầm cảm mà vẫn thấy căng thẳng, cảnh giác quá mức, hoặc bị lo lắng chiếm lấy, lo âu có thể là một phần của bức tranh.

Điều quan trọng nhất bạn có thể làm là kể với người điều trị về tất cả các triệu chứng của mình, không chỉ những triệu chứng bạn nghĩ là “chính đáng” nhất. Hãy kể cả sự lo lắng lẫn nỗi buồn. Hãy kể cả sự mệt mỏi lẫn sự bồn chồn. Hãy kể cả dòng suy nghĩ dồn dập lẫn việc không thấy vui được nữa. Hãy để người điều trị thấy toàn bộ bức tranh, vì kế hoạch điều trị cho cả hai tình trạng khác với kế hoạch cho riêng một tình trạng.

Tóm lại

Lo âu và trầm cảm không phải hai căn phòng riêng biệt. Chúng là hai bên của cùng một hành lang, và hầu hết những ai bước vào đó đều thấy mình đi qua đi lại giữa hai bên. Nếu bạn nhận ra mình ở cả hai tình trạng, bạn không phải một ca bất thường. Bạn là ca điển hình. Và ca điển hình thì có những phương pháp điều trị hiệu quả, một khi cả hai tình trạng được nhận ra và xử lý cùng nhau.